De Oostkerk zoals maar weinig Middelburgers haar kennen
Wie vandaag de imposante Oostkerk in Middelburg binnenstapt, ziet vooral een prachtig monument. De hoge koepel, het bijzondere achtkantige ontwerp en de serene ruimte maken diepe indruk op bezoekers. Maar achter de monumentale muren schuilt een geschiedenis vol politieke strijd, maatschappelijke betrokkenheid en opmerkelijke verhalen.
Dat ontdekte ook Radboud Mensonides. Toen hij enkele jaren geleden als gids aan de Oostkerk verbonden raakte, viel hem op dat er eigenlijk geen toegankelijk overzicht bestond van de rijke geschiedenis van het gebouw. Dat bracht hem ertoe zelf op onderzoek uit te gaan. Het resultaat is het boek Een Hemels Bouwwerk, waarin hij de vele verhalen achter de Oostkerk bijeenbracht.
Een kerk die de stad verdeelde
De Oostkerk geldt tegenwoordig als een van de belangrijkste monumenten van Zeeland. Het gebouw werd tussen 1647 en 1667 gerealiseerd en behoort tot de hoogtepunten van het Hollands classicisme, dezelfde architectuurstroming die ook terug te vinden is in het Mauritshuis, Huis ten Bosch en het Paleis op de Dam.
Toch was de kerk tijdens de bouw allesbehalve onomstreden. De bouwkosten liepen hoog op en drukten zwaar op de stadsfinanciën. Om het ambitieuze project te bekostigen besloten de Middelburgse burgemeesters Hendrik Thibaut en Jacob Landsbergen de accijnzen op bier en wijn te verhogen. Dat bleek een uiterst impopulaire maatregel.
Wat begon als onvrede groeide uit tot een van de grootste politieke rellen uit de Middelburgse geschiedenis. Tegenstanders van het stadsbestuur grepen de belastingverhoging aan om de publieke woede verder aan te wakkeren. In 1651 liep de situatie volledig uit de hand. Boze inwoners plunderden de woning van burgemeester Landsbergen en beide burgemeesters werden uiteindelijk uit de stad verbannen.
De extra belastingen werden aanvankelijk teruggedraaid, al zouden vergelijkbare accijnzen later alsnog worden ingevoerd.
Een predikant tegen de slavenhandel
De Oostkerk was niet alleen een religieus centrum, maar speelde ook een rol in maatschappelijke discussies. Een van de bekendste predikanten die aan de kerk verbonden was, was Bernardus Smytegelt.
Smytegelt verwierf grote bekendheid door zijn bevlogen preken en zijn invloed op het religieuze leven in Zeeland. Minder bekend is dat hij zich uitsprak tegen de slavenhandel, een opmerkelijk standpunt in een tijd waarin handel en scheepvaart een belangrijke bron van welvaart vormden voor de Republiek.
Zijn preken maakten duidelijk dat ook binnen de kerk kritische stemmen klonken over maatschappelijke misstanden.
De man met de stok
Tussen de grote historische gebeurtenissen vond Mensonides ook kleinere verhalen die een bijzonder inkijkje geven in het dagelijks leven van vroeger. Een daarvan gaat over de zogenaamde stokman.
Tijdens zijn onderzoek in de Krantenbank Zeeland stuitte hij op een bericht uit 1950 waarin een zekere J. Poortvliet werd gehuldigd voor zijn veertigjarig jubileum als stokman van de Oostkerk.
Wat deed zo iemand eigenlijk?
De functie blijkt tegenwoordig bijna onvoorstelbaar. Tijdens kerkdiensten liep de stokman rond met een lange stok. Zijn taak was het bewaken van de orde en aandacht tijdens de preek. Wanneer hij zag dat iemand indommelde, gaf hij de slaper een vriendelijke maar duidelijke por met zijn stok. Poortvliet vervulde die taak van 1910 tot 1950 en werd na vier decennia trouwe dienst zelfs officieel geëerd.
Meer dan een monument
Voor Mensonides groeide tijdens het schrijven van zijn boek niet alleen zijn kennis, maar ook zijn bewondering voor de Oostkerk. Het gebouw vertelt het verhaal van Middelburg zelf: van politieke conflicten en economische uitdagingen tot geloofsbeleving, maatschappelijke betrokkenheid en alledaagse gebruiken die inmiddels verdwenen zijn.
Tegenwoordig vervult de Oostkerk opnieuw een belangrijke rol als ontmoetingsplek. Concerten, lezingen, tentoonstellingen en culturele evenementen trekken bezoekers uit binnen- en buitenland. Toch merkt Mensonides dat vooral toeristen de weg naar de kerk weten te vinden. Dat vindt hij jammer. Want juist voor Middelburgers zelf is de Oostkerk een gebouw vol verhalen.
Verhalen die laten zien dat achter de monumentale gevel veel meer schuilgaat dan een fraai stukje architectuur. Het is een plek waar de geschiedenis van de stad nog altijd voelbaar aanwezig is — van het bieroproer uit de zeventiende eeuw tot de stokman die slapers wakker prikte tijdens de zondagse preek.
Een Hemels Bouwwerk is een uitgave van Stichting De Oostkerk.
Het Familiefonds Hurgronje heeft een financiële bijdrage geleverd aan de uitgave. Als dank voor de bijdrage heeft het Familiefonds een aantal exemplaren van het boekje gekregen. Leden die hierin geïnteresseerd zijn kunnen contact opnemen met het secretariaat voor een gratis exemplaar.
0 comments